Tema socijalne penzije u Srbiji ponovo se otvara u trenutku kada ekonomski pritisci na starije stanovništvo postaju sve vidljiviji. Inflacija, rast troškova života i demografske promene dovode u fokus grupu građana koja se nalazi van penzijskog sistema.
Reč je o starijim osobama koje nikada nisu ostvarile radni staž i danas nemaju pravo na penziju. Upravo tu se javlja pitanje koje godinama ostaje bez jasnog odgovora: da li će Srbija konačno uvesti socijalnu penziju.
U važećem sistemu takvo pravo ne postoji. Penzije se ostvaruju isključivo kroz sistem doprinosa koji vodi Republički fond za penzijsko i invalidsko osiguranje.
Stariji građani bez staža ostaju upućeni na socijalnu zaštitu. Ipak, učestalost javnih rasprava o socijalnoj penziji pokazuje da problem prerasta okvire pojedinačnih slučajeva.
Stručnjaci ukazuju na sistemsku prazninu
Ekonomski analitičari godinama upozoravaju da u Srbiji postoji grupa starijih ljudi koja formalno ne pripada nijednom stabilnom sistemu zaštite.
Profesor socijalne politike sa Beogradskog univerziteta u ranijim analizama isticao je da penzijski sistem ne može rešiti problem ljudi koji nikada nisu uplaćivali doprinose, ali da socijalna pomoć, kakva danas postoji, ne pruža dugoročnu sigurnost.
Stav institucija ostaje oprezan
Nadležne institucije za sada ne najavljuju promenu koncepta.
U obrazloženjima se naglašava da bi uvođenje socijalne penzije zahtevalo značajna budžetska sredstva i precizno definisane kriterijume kako bi se sprečile zloupotrebe.
Iz ugla javnih finansija, problem nije samo u iznosu, već u trajnosti obaveze. Socijalna penzija bi predstavljala stalno pravo, što bi dugoročno opteretilo budžet, naročito u uslovima starenja stanovništva i smanjenja broja radno aktivnih.
Jedan stav, koji smo nezvanično dobili i od predstavnika državnih organa i od ekonomskih stručnjaka, u velikoj meri objašnjava zašto se socijalna penzija u Srbiji i dalje ne uvodi. Prema tim sagovornicima, osnovni problem nije tehničke prirode, već rizik od zloupotrebe i posledice koje bi takva odluka imala po tržište rada i sistem doprinosa.
Kako nam je objašnjeno, uvođenje socijalne penzije moglo bi da podstakne deo radno sposobnog stanovništva da prestane sa plaćanjem doprinosa.
Postoji realna bojazan da bi se crno tržište rada dodatno proširilo, jer bi mnogi procenili da im se više isplati da rade neprijavljeni, oslanjajući se na buduće pravo na socijalnu penziju. Upravo taj scenario sagovornici navode kao glavni razlog zbog kojeg država izbegava takav model.
Ekonomski stručnjaci ističu da najmanji problem predstavlja definisanje uslova za osobe starije od 65 godina i utvrđivanje ko bi imao pravo na socijalnu penziju, a ko ne.
Daleko složeniji problem javlja se kod građana koji se nalaze tik ispod zakonskog minimuma za starosnu penziju.
Kao primer se često navodi osoba sa 12 godina radnog staža, dok je zakonski minimum 15 godina.
U takvom slučaju, kako upozoravaju stručnjaci, postoji velika verovatnoća da bi takva osoba odustala od prijavljenog rada i ne bi samostalno uplaćivala preostale tri godine staža, jer bi računala na socijalnu penziju u budućnosti.
Oko ove teze, nažalost, postoji široka saglasnost među ekonomskim analitičarima.
Uz to, ukazuje se i na dodatni društveni problem. Uvođenje socijalne penzije gotovo sigurno bi otvorilo pitanje pravičnosti između različitih grupa.
Građani sa delimičnim radnim stažom, poput onih sa 10 ili 12 godina uplaćenih doprinosa, mogli bi se osećati diskriminisano u odnosu na osobe koje nikada nisu radile, a ostvaruju slično pravo.
Posebno se ističe i položaj postojećih penzionera. Poljoprivredne penzije su već sada veoma niske, kao i penzije onih koji su ispunili zakonske uslove, ali su tokom radnog veka primali minimalnu zaradu.
U tim grupama, sasvim opravdano, moglo bi se postaviti pitanje zbog čega je razlika između njihove penzije i potencijalne socijalne penzije mala, iako su oni ipak stekli pravo kroz rad i uplaćene doprinose.
Upravo zbog tih složenih odnosa između tržišta rada, sistema doprinosa i osećaja pravičnosti među različitim grupama građana, socijalna penzija u Srbiji ostaje tema o kojoj se govori, ali za koju još ne postoji politička ni ekonomska spremnost za konkretnu primenu.
Medijski navodi i stvarnost
U javnosti se često pojavljuju informacije o mogućem iznosu socijalne penzije, najčešće u rasponu od 150 do 200 evra.
Takve brojke dolaze iz procena i simulacija koje koriste ekonomisti kako bi prikazali minimalni prag dostojanstvenog života. Međutim, nijedan od tih iznosa nema pravnu ili budžetsku potvrdu.
Sagovornici iz ekonomskih krugova upozoravaju da se takvi podaci često pogrešno tumače kao gotova odluka. Time se kod starijih građana stvara utisak da je socijalna penzija već „iza ugla“, iako se u realnosti ne nalazi ni u zakonodavnoj proceduri.
Ipak, u budžetu za tekuću godinu sredstva za tu namenu nisu planirana, a i sam zakon morao bi da prođe javnu raspravu i kompletnu zakonodavnu proceduru.
Zbog toga smatramo da će i 2026. godina proći bez usvajanja socijalne penzije. Ipak, ostajemo čvrsto uvereni da će se u nekom budućem periodu i ovo pitanje sistemski rešiti, jer problem starijih građana bez ikakvih primanja više ne može ostati van institucionalnog okvira.
Da li je kompromis realniji od pune socijalne penzije
U stručnim krugovima sve češće se pominje mogućnost kompromisnog rešenja.
Umesto klasične socijalne penzije, država bi mogla da uvede poseban oblik trajne novčane podrške za starije bez prihoda, ali unutar sistema socijalne zaštite.
Takav model bi omogućio strožu kontrolu korisnika, uz nešto veću sigurnost za one koji nemaju nikakav prihod.
Takav pristup već postoji u pojedinim evropskim zemljama, ali sa jasno razdvojenim penzijskim i socijalnim fondovima.
U Srbiji bi to zahtevalo ozbiljne izmene zakona i administrativne kapacitete koji za sada nisu najavljeni.
Perspektiva penzionera i starijih bez primanja
Za one koji danas žive bez penzije, rasprava o socijalnoj penziji nije teorijska. Reč je o pitanju egzistencije. Postojeći sistem socijalne pomoći često se doživljava kao neizvestan i administrativno složen, što dodatno otežava položaj starijih osoba.
Mnogi stručnjaci ističu da se penzija može povećati kroz dodatne prihode u trećem dobu, poput honorarnih poslova, ulaganja ili privremenih zanimanja.
Ekonomski magazini koji se obraćaju penzionerima sve češće ukazuju na potrebu da se ova tema razmatra iz ugla dugoročne sigurnosti, a ne kratkoročnih fiskalnih ušteda. Bez jasnog rešenja, jaz između penzionera i starijih bez ikakvih primanja nastaviće da se produbljuje.
